Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Angiolina Mastronardi
Angiolina Mastronardi
Maria Nicola Mastronardi
Le ndòcce
Domenico Meo
CULTURA POPOLARE
Ru patrónə štròləchə e rru parzənaquələ
La mìenə, carə Minghə,
é gné nu libbrə apìertə
e lìeggə la vəndìura
ssə uìerdə chéštə sénghə.
Ss’éda rrəvìe a cénd’ènnə
vidə mmìesə alla chjènda.
Jədiziə e mmalatójjə
ècchə lə vé ndènnə.
Minghə uàrda e té mèndə
la mìenə tuttə chèllə:
dà na capəzzəìeta
e jə la méttə annèndə.
Ècchə, tè mè, nzə lèjjə,
le scrittə é cangəllatə:
la vóita. . . lə jədiziə. . .
lə malə chə lə pèjjə.
Ji nə mbènzə e nə mbarlə
də quànda pó succèdərə,
ss’é bbùon’e mmalamèndə
ca ndénghə tìembə a farlə.
Cə sìe, ndə sapé rójja:
tuttə šta scrittə ngìelə.
Lə scrittə də la mìenə. . .
lə scrivə la fatójja.
Il padrone saccente e il mezzadro
La mano, caro Domenico,
è come un libro aperto
e leggi la ventura
se guardi queste linee.
Se devi arrivare a cento anni
vedi nel cavo della mano.
Intelligenza e malattie
qui le puoi scoprire.
Domenico guarda e osserva
la sua mano piena di calli:
tentenna il capo
e gliela mette davanti.
Qui, guarda, non si legge,
lo scritto è cancellato:
la vita. . . l’intelligenza. . .
il male con il peggio.
Io non penso e non parlo
di quanto può succedere,
se è bene o male
perché non ho tempo a farlo.
Sentimi bene, non prendertela:
tutto è scritto in cielo.
Lo scritto della mano. . .
lo scrive la fatica.
La zulla
Nn’é nu jùochə cumbənìetə
nə ndé rèula e məsìura
nə ngumènza, nə mbəniššə
dura quànda tə n’affóidə.
É na córsa də sbəldrìunə
capəlùcchəra e sballatə
lèmbə, pógnəra, schəzzìunə
ris’e chjègnə amməštəcatə.
Chi f’a tuzza gné lə crapə
chi sə fa n’appətrəìeta
chi tə šchèffa na sərlécchja
cima cióima a nu pədalə.
Chi s’arràmbəca a nu chjùoppə
chi schəlòcca nu vəššigliə
chi s’appènnə a nu ramàunə
e sə jètt’a capətónna.
Ru sədàurə: e chi rə vàidə?
rə dəlìurə: e chi r’arsèndə?
na pədata arru spazzillə
na varrata allə fərrèlla,
nu cəngàunə də pədalə
sə ficca allə quəštìetə,
na dətata déndrə all’ùocchjə,
na vutata allə panzéttə,
vón’e malə ndə n’addùonə.
Sólə quàndə t’arraššìetə
štóisə ammóndə pə na smèrza
vé ttəndannə addó tə déulə.
T’arraddùosələ sərchjònnə
nu jənùocchjə addummədóitə
e chə la pónda ru cundìellə
livə ru spàinə da nu dóitə.
S’arrassìuca ru sədàurə
lə ruššə s’arramméurə,
dé n’ucchjata arrə calzìunə
allə scarpə e alla camóiscia.
Štattə attìendə ssə só scarciàtə,
quartəjéjjatə massàira,
addəmanə all’appaglìeta
vé lləccònnə arru dammajjə.
Il gioco
Non è un gioco combinato
non ha regole e misura
non comincia, non finisce
dura fin quando ce la fai.
È una corsa disordinata
capriole e sballottate
schiaffi, pugni, cazzotti
riso e pianto insieme.
Chi batte la fronte come le capre
altri si lanciano le pietre,
chi tira, con forza, un sasso
alla cima di un albero.
Chi si arrampica su un pioppo
chi rompe un ramoscello
chi si appende ad un ramo grande
e chi fa capriole.
Il sudore: e chi lo vede?
i dolori: e chi li risente?
una pedata al malleolo
una bastonata agli stinchi,
un cepperello di albero
si conficca alle costole,
una ditata dentro un occhio,
una gomitata all’addome,
bene o male non te ne accorgi.
Solo quando riprendi fiato
steso su per una costa
tocchi dove ti fa male.
Ti osservi succhiando
un ginocchio gonfio
e con la punta del coltello
togli uno spino da un dito.
Si asciuga il sudore
il rossore scompare
dai un’occhiata ai pantaloni
alle scarpe e alla camicia.
Stai attento se sono strappati,
cerca di cavartela questa sera,
domani quando si governano gli animali,
gridi al danno.
La štizza
Uàrdə na štizza bballə pə ru fóilə
lèšta e ləggìera.
Na vavuglia chə cala darru cìelə
la ngròss’a višta.
E scappa sèmbrə də cchjù sénza fərmarsə. . .
Pó mbónda e casca:
štərlambə chə sə pèrdə.
E šta vóita, chəd’é, nə nné na štizza
sótt’a nu liccə?
Sə gómbia də trəmìendə e də scumbùortə,
s’appəsandiššə
chə l’ènnə e chə la péna d’ógne jùornə.
E, quànd’é štracca,
sə lassa darru fóilə də ru tìembə. . .
Casca e sə pèrdə.
La goccia
Guardo una stilla giù per il filo
lesta e leggiera.
Un’acquerugiola che cala dal cielo
la ingrossa a vista.
E scappa sempre di più senza fermarsi. . .
Poi intoppa e cade:
luccichio che si perde.
E questa vita, cos’è, non è una goccia
sotto a un filo?
Si gonfia di tormenti e di sconforto,
si appesantisce
con gli anni e con la pena di ogni giorno.
E, quando è stanca,
si lascia dal filo del tempo. . .
Casca e si perde.
La rrazza də rə puvərìellə nzə štərpəniššə
Nu jùornə dəcədèttə d’accasarsə
Pasquàlə Scartapèllə, bbónə figliə
e prima də jəròrsə nu cunsigliə
a Dun Bbəjasə jètt’a cərcarsə.
«Chəd’é? Tə vó ccasà? Uh, scimmaldittə!
E chə jə dé mmagnìe, prétə də sciùmə?
Signore mio, Signore mio, che fiume,
tənéssə alménə n’artə sótt’a tittə».
«E vójja Dun Bbiasinə gna fé bbruttə:
s’éna ccasà sólamèndə rə səgnìurə?
É ggiùštə ca pə lléurə cə šta tuttə?
E pó, sə nnə m’accasə nə nné bbìellə
manghə pə rə səgnìurə tandə ricchə:
scórta la rrazza də rə puvərìellə».
La razza dei poverelli non si distrugge
Un giorno decise di sposarsi
Pasquale “Scartapelle”, buon ragazzo
e prima di promettersi sposo un consiglio
a Don Biase andò a chiedere.
«Cos’è? Ti vuoi sposare? Oh, sii maledetto!
E che le dai da mangiare, pietre di fiume?
Signore mio, Signore mio, che fiume,
avesse almeno un lavoro sicuro».
«Suvvia Don Biasino come sei pessimista:
si devono sposare solo i signori?
È giusto che per loro c’è tutto?
E poi, se non mi sposo non è bello
neanche per i signori tanto ricchi:
finisce la razza dei poverelli».
La nèjja
La nèjja cupróiva la vallə,
scumbarsə cullóin’e mundagnə,
də sóttə, də sópra, dəvìellə
macciùocchə də gghjènga gammacia.
Dapùo chjénə, chjìenə sə sméuuə,
sə frìccəca, sə tòrc’e s’abbərróita,
sə scòprə nu ticchjə də vóschə,
na pónda də cìelə, nu prùotə. . .
e lassa lə fruššə e rə cippə
arrəcamatə də štizzə lucèndə.
S’arralza, s’arralza fəmònnə
e lassa na tòppa, pə scagnə.
Mó s’é fərmata cchjù ngióima:
chə bbèlla chəlòccia allə mundagnə.
La nebbia
La nebbia copriva la valle,
scomparvero colline e montagne,
sotto, sopra, ovunque
mucchi di bianca bambagia.
Poi piano, piano si muove,
si sposta, si torce e si avvolge,
si scopre un pezzo di bosco,
un po’ di cielo, un prato. . .
e lascia le foglie e i ceppi
ricamati di gocce lucenti.
Si alza, si alza fumando
e lascia un bioccolo, per sbaglio.
Adesso si è fermata più su:
che bella ghirlanda ai monti.
Sandə Martóinə
Addəman’é sandə Martóinə la névə pə rə spóinə.
Da mó l’accùot’é scurtə, é na səmmana
chə s’arrangia chə lə vinə də ru mbóisə,
la vóttə s’é cupèrta chə la ciàinə,
ru cicələ e l’addéurə də lə muštə
nzə sìendənə cchjù abballə alla candóina.
Prəpara ru zəppillə pə la spindra,
ógnə la vərdəlicchja e l’alluštriššə
prəpara ru vəcalə chə la cónga.
Addəmanə é sandə Martóinə,
lə muštə arvènda vóinə.
Làssanə lə zəjènnə alla cucióina,
lə fémmənə, e lə zullə rə quatrìerə.
Mammuccia a prəparatə lə pallòttə
e mammélla caštra lə caštagnə.
La ggiuvənétta mènəchə azzənnatə,
ammassa rə cavatìellə,
vərvòtta ru cuttrìellə alla catàina,
addéura ru pəllaštrə alla təjèlla.
«Chi nnə guvèrna sandə Martóinə
fa na mmala fóinə».
Ru ggiacchéttə jəttatə sóprə allə spallə,
l’éumə appaglia e arcèrca l’anəmala.
Móccəca l’aria, zóffəla la vùoria,
a Móndə Cambə ci šta na ngasciàta.
Da ddu, tré nùottə cala la jəlata,
lə gran’é natə, la jèrva s’é səccata.
Én’arcalà lə vacchə da ru móndə,
s’éna jəttà du faf’e l’agliə all’ùortə,
mó cala vìernə; é tìembə nn’é chə fa!
«A sandə Martóinə la névə pə rə spóinə».
San Martino
Domani e san Martino la neve sugli spini.
Da parecchio è finito il vinello, e da una settimana
si arrangia con il vino del sacco appeso,
la botte è stata coperta con la cenere,
il fermentare e l’odore del mosto
non si sentono più in cantina.
Prepara il pezzetto di legno per lo zipolo,
unge il succhiello e lo lucida,
prepara il boccale e la conca.
Domani è san Martino,
il mosto diventa vino.
Lasciano le faccende in cucina,
le donne, e i giochi i ragazzi.
Mamma ha preparato le polpette di carne di maiale
la nonna castra le castagne.
La giovinetta con le maniche rimboccate
impasta farina e patate per gli gnocchi,
borbotta il paiolo appeso alla catena del focolare,
odora il pollo nella pentola.
«Chi non governa san Martino
fa brutta fine».
Con la giacca sulle spalle,
l’uomo governa e controlla gli animali.
L’aria è pungente, soffia la borea,
a Monte Campo c’è una spruzzata di neve.
Da due o tre notti c’è la gelatura,
il grano è nato, l’erba è già secca.
Devono riscendere le mucche dal monte,
si devono seminare le fave e l’aglio all’orto,
adesso viene l’inverno; è tempo suo non si può fare nulla!
«A san Martino la neve sugli spini».
L’ùogliə
Sandə Martóinə é ggià passatə
currə currə a pə lə vignə
s’é pəcchjìeta la ləvétta
ru ləvàunə sémbra cìervə
é matìura cərascéula
curr’e cùogliə mbrèššia fa.
Ca ssə vé nu sbəndatòriə
na jəlata o na nəvata
sbəndrəjajja chə na nòttə
fruššə e acəna də lóiva,
ca ssə l’ùogliə nə ngé ndratə
mó tə dóichə gna sə fa.
Arru sbògliə e pə lə cambrə
fé nu mucchjə arru curnicchjə
pó rə crùopə chə lə sacchéttə
chə ru pònnə o du cupèrtə,
la té ngallə na səmmana
ca dapùo la vé ttəndà.
Ficca, fìccacə lə mìenə
ca l’artirə call’e óndə.
Ššìgliəla, ìgnəla allə sacchéttə,
càrəcala e pórtala arru trappóitə:
chə lə callə də ru mbìernə
sə fəniššə də matərùojə.
E pó uàrda alla pəlòzza,
chə štərlambə ambələ d’éurə,
oh chə ùogliə! nu bbutóirə,
dólgə, chjìer’e sapróitə.
L’olio
San Martino è già passato
corri corri per le vigne
si è colorata l’olivetta nera
l’olivone sembra acerbo
è matura l’oliva cerasuola
corri e cogli e fai presto.
Perché se arriva un vento forte
una gelata o una nevicata
sparpaglia con una notte
foglie e acini di olive,
e se l’olio non c’è entrato
ora ti dico come si fa.
In una specie di fondaco e nelle camere
fai un mucchio all’angolo
poi lo copri con i sacchi,
con il panno o alcune coperte;
la tieni in caldo per una settimana
e poi la vai a toccare.
Infila, infilaci le mani
che le tiri fuori calde e unte.
Sceglila, riempila nei sacchi,
caricala e portala al frantoio:
qui con il caldo che dà l’idea dell’inferno
finisce di maturare.
E poi guarda alla pila
che lucentezza, ambra dorata
oh che olio! sembra una pera burrona,
dolce, chiaro e saporito.
Vəjìria a matóina
Vəjìria a matóina
tatuccə cundìendə
tuglièttə ru ciùoccə
mbaccia alla catrašta.
Nu ciùoccə də cèrca
nə ndròppə nudìusə
peró štaggiunatə
e pəsandə nu tumbrə.
Currènnə, currènnə
jèttə alla cucióina
məttènnərə a capə
pésələ, pésələ.
Arrunnèttə du šchèppə,
tərtórrəra e fruššə,
sbrascèttə, zuffəlèttə,
chə call’e chə scèmma.
Mammuccia də quàrtə
cucéva pəzzéllə,
mammélla cchjù llà
frəjàiva lə péššə:
nəscìunə assaggiàva
ca éva vəjìria;
e schitta a mesiùornə
lə panə chə l’ìuua.
La sér’a mbrənójjə,
appəccìeta la ndòccia,
currènnə mammuccia
cuciàiva lə sagnə.
Tatuccə faciàiva
la spindra alla vóttə
frəjàiva lə muštə
ch’angóra éva vóinə.
Fənutə magnìe
chə la trippa chjàina
vəcinə arru fùochə
nu c’assəttavamə.
Nu fattə, tató. . .
dəcéva Mənguccə,
ru vìecchjə rədàiva
e appəccìeva la pippa.
«La nòttə Natalə. . . »
e štuzzənəjènnə
smuvéva ru ciùoccə
tərìeva la vrascia,
sə facéva ru mucchərə
e pó arcumənzava:
«La nòttə Natalə. . .
nu vìecchjə passava».
Lə càsəra chjìusə,
la névə tarmata
e n’aria taglièndə
nu cìelə arpulóitə.
Nu marə də štéllə
na luna sbiangóita.
Uardètt’a na casa
pó dèttə na véucə.
Vulétə a quest’óra?
Nu tùozzə də panə,
na vamba də fùochə,
lə mìen’e rə pìedə
rə tìenghə də làina:
apritə la pòrta,
signora padrona,
pə carətà. –
E ndrèttə nu vìecchjə
ciummìutə, pəzzèndə,
nu vìecchjə trəmannə,
chə nu sòcchə allə spallə.
Vəcinə arru ciùoccə
chə pəglìeva cundìendə
sə jèttə assəttà
e pó s’addurmèttə.
E mèndrə durmóiva
cagnèttə la mbanzia
ru tìembə passava
e uagliéunə arvəndava.
A mésanòttə,
alla prima sunata
déndrə alla cucióina
nu séulə arrəššèttə.
Dəsóprə alla sèggia
ru vìecchjə ngi štava
dəsóprə alla óglia
nu uagliónə trəmava,
nu criaturìellə: chə carnuccə bbèllə!
S’arrəzzèttə rədènnə
chə lucə mannava,
chə lucə spləndèndə.
Currèttə alla pòrta,
vulèttə alla cchjésa
e tutta la casa
jə currèttə apprìessə.
Arrəvèttə alla cchjésa
ìernə vérsə l’aldarə
sótt’a na capanna
vədìernə. . . Ggesù.
Vigilia a mattina
Vigilia a mattina / papà contento / prese il ciocco / dalla catasta. / Un ciocco di quercia / non troppo nodoso / però stagionato / e pesante un tomolo. / Correndo, correndo / andò in cucina / mettendolo a capo del focolaio / piano, piano. / Radunò alcune schegge di legno, / rami da ardere e foglie, / mosse la brace accesa, soffiò, / che caldo e che fiamma. / Mamma a fianco / cuoceva le pizzelle, / nonna più in là / friggeva il pesce: / nessuno assaggiava / perché era vigilia; / e solo a mezzogiorno / il pane con l’uva. / La sera all’imbrunire, / accesa la torcia, / frettolosamente mamma / cuoceva le “sagne”. / Papà faceva / lo zipolo alla botte / frizzava il mosto / che non era diventato ancora vino. / Finito di mangiare / con la pancia piena / vicino al fuoco / ci sedevamo. / Un racconto, nonno. . . / diceva Domenico, / il vecchio rideva / e accendeva la pipa. / «La notte di Natale. . . » / dando colpi sui tizzi / smuoveva il ciocco / e tirava la brace, / beveva un bicchiere di vino / e ricominciava: / «La notte di Natale. . . / un vecchio passava». / Le case chiuse, / la neve gelata / un’aria tagliente / un cielo pulito / un mare di stelle / una luna sbiancata. / Guardò una casa / poi chiamò: / – Volete a quest’ora? / – Un tozzo di pane, / una vampata di caldo del fuoco, / le mani e i piedi / mi si sono gelati: / aprite la porta / signora padrona, / per carità. – / Ed entrò un vecchio / gibboso, povero, / un vecchio tremante / con un sacco sulle spalle. / Vicino al ciocco / che ardeva contento / si sedette / e si addormentò. / E mentre dormiva / cambiò le sembianze / il tempo passava / e bambino diventava. / A mezzanotte, / alla prima suonata / dentro la cucina / il sole risplendette. / Sopra la sedia / il vecchio non c’era / nella culla di carice / un bimbo tremava, / un piccino: che carni belle! / Si alzò ridendo, / che luce emanava, / che luce splendente. / Corse alla porta, / volò in chiesa / e tutta la casa / gli corse dietro. / Arrivò in chiesa / andarono verso l’altare / sotto una capanna / videro. . . Gesù.
Dùormə fəgliùccə bbiéllə
Dùormə, fəgliùccə bbìellə, ggigliə d’éurə
ca tata nə ngə šta é jutə féurə.
Sə n’é jutə ngià lassatə sùolə
ca c’à lassatə a té chə cə cunzùolə.
Mə štéssə cand’a té sér’e matóina
ma. . . nə ngréššə séula la granóina.
Dùormə, fəgliùccə bbìellə, figliə d’órə,
dùormə ššiàbbəndittə a tuttə l’órə.
Chjudə chissə ùocchjə bbìellə, mbrèššia, figliə
ca ssə cə pènzə. . . n’ajja fa də migliə.
La vigna aspètta la péuta alla Marèlla,
dùormə, mammuccia sajja, vócca bbèlla.
Ru pézzə Anghillə aspètta lə səmìendə
e ssə nnə jèttə nn’arraccòlghə nìendə.
Dùormə, nnə mə uardà, sciórə, sciurillə,
tə pòzza mənì nzùonnə l’angəlillə:
tə pòzza dà ru sùonnə e rru rəpéusə
davéndr’a nu ggiardinə chə lə réusə.
Dormi figliuoletto bello
Dormi, figlioletto bello, giglio d’oro
che babbo non c’è è andato fuori.
Se n’è andato non ci ha lasciato soli
perché ci ha lasciato te che ci consoli.
Sarei accanto a te sera e mattina
ma non cresce da solo il grano.
Dormi, figlioletto bello, figlio d’oro,
dormi, sii benedetto a tutte le ore.
Chiudi quegli occhi belli, presto, figlio
che se ci penso. . . debbo farne di miglia.
La vigna aspetta la potatura nei territori Marella,
dormi, mammina sua, bocca bella.
Il terreno denominato Anghillə aspetta la semente
e se non semino non raccolgo niente.
Dormi, non mi guardare, fiore, fiorellino,
possa venirti in sonno l’angioletto:
possa darti il sonno e il riposo
dentro un giardino con le rose.
Sciurillə ggiàllə
Sciurillə ggiàllə, riccə arrapprəjəlóitə
chə l’ùocchjə spalazzat’e mbambalìutə
tra na pəscólla tróvəda e na réusa
də névə jaccia, gné la mòrtə, gghjènga!
Tu sci ru próimə mmìesə alla vərnata
a cumənzà la ššèrta də rə scìurə
chə fìenə la ghərlanda dəll’annata:
papèmbalə, rusèllə e sciuššiachìurə,
ggigliə e cucù, carùofan’e vəjéulə.
A majjə, quàndə tutta la cambagna
pénd’e sgargiànda mbòppa e mbrufìuma;
la lupənèlla sgrizza sciùrə ruššə
canda ru vóschə, róidə la mundagna;
pə l’ùocchjə št’annascùoštə pə dəvìellə,
na fèšta də chəlìur’e də štərlambə;
də té prùopria nz’arcòrda cchjù cuvìellə
sciurillə curaggìusə də fəbbrarə
prənungiə də štaggéun’e də bbəllézza
lambə də spəranza mmìesə alla trəštézza.
Fiorellino giallo
Fiorellino giallo, riccio e infreddolito
con l’occhio spalancato e imbambolato
tra una pozzanghera torbida e una rosa
di neve ghiaccia, come la morte, bianca!
Tu sei il primo in mezzo all’inverno
a cominciare la serie dei fiori
che formano la ghirlanda dell’annata:
papaveri, rosette e asteracee,
gigli e cucù, garofani e viole.
A maggio, quando tutta la campagna
dipinta e con i colori sgargianti sboccia e profuma;
la lupinella schizza fiori rossi
canta il bosco, ride la montagna;
non sei nascosto agli occhi di nessuno,
una festa di colori e di splendori;
di te proprio non si ricorda più nessuno
fiorellino coraggioso di febbraio
presagio di stagione e di bellezza
attimo di speranza in mezzo alla tristezza.