Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Angiolina Mastronardi
Angiolina Mastronardi
Maria Nicola Mastronardi
Le ndòcce
Domenico Meo
CULTURA POPOLARE
Dənèndə a na surgèndə
Məglìera də štizzə d’acqua arraunóitə
ìeššənə tuttə nzìembra dalla tèrra.
Só gné ttanda gliummarìellə
fattə chə ru filə də vritiə;
chə zómbanə pə sópra
etèrnamèndə
davéndrə arru cutóinə.
Zómbanə gné cəlluccə trasparèndə,
gné cəlluccə də lìuc’e d’argìendə
chə càndanə cundìendə,
cómə ssə dallə carcərə sóttə tèrra
ššissən’a ləbbərtà sóprə alla tèrra;
e s’arrìgnənə də règgə də séulə;
e fìenə da spèrchjə arrə cìellə chə vólanə
e allə štéllə lucèndə də ru cìelə
də nòttə ténə mèndə.
Chirə chə zómbanə dòppə
sémbra ca vùssanə chirə ch’énə ššiùtə appróima;
dapùa s’accócchjanə, currənə capabballə
mmìesə allə vrəcciuléttə
də ru uallungìellə.
Càndanə də cundəndézza
na canzàunə də vìescə, də suspóirə
d’améurə, uəlójjə də prənézza
chènd’e sùonə də tuttə ru munnə,
chə ìeššənə darru córə də la tèrra
e parə ca dicənə graziə arru Patrétèrnə.
Ué bbanéumə chə currə sénza scìetə
cərcannə chi sa ché sóprə alla tèrra!
Férmatə na nzé vəcióinə alla surgèndə,
férmatə na nzəgnətèlla sólamèndə!
Arpósatə na nzégna ècchə vəcióinə,
sóttə allə frischə də ru pədaluccə!
Arfréscatə lə mìenə davéndrə all’acqua.
Tìejjə na nzégna mèndə
cóm’é frésca e lucèndə
la surgèndə;
sìendə chə sùonə. . .
chə t’addulgiššə l’alma.
Ma ssə tə vó fa na vévəta
ècchə ngi šta bbəcchìerə;
pə f’arrəvìe lə labbra fin’e l’acqua
acciùccat’e jənòcchjatə,
mittə la fróndə ndèrra
tal’e quàlə gna fa chi préga Ddójja.
Davanti a una sorgente
Migliaia di gocce d’acqua riunite
escono tutte insieme dalla terra.
Sono come tanti piccoli gomitoli
fatti con filo di vetro;
che saltano in su
eternamente
dentro una pozza.
Saltano come uccellini trasparenti,
come uccellini di luce e d’argento
che cantano contenti,
come se dal carcere sottoterra
uscissero a libertà sopra la terra;
si riempiono di raggi di sole;
e fanno da specchio agli uccelli che volano
e alle stelle lucenti del cielo
di notte guardano.
Quelli che saltano dopo
sembra che spingano quelli che sono usciti prima;
poi si uniscono, corrono giù
in mezzo ai sassolini
del ruscello.
Cantano contenti
una canzone di baci, di sospiri
d’amore, aneliti di fecondità,
canti e suoni di tutto il mondo,
che escono dal cuore della terra
e sembra che dicano grazie al Padreterno.
O buon uomo che corri affannosamente
in cerca di chi sa che cosa sulla terra!
Fermati un po’ vicino alla sorgente,
fermati un pochino solamente!
Riposati un po’ qui vicino,
sotto l’ombra dell’alberello!
Rinfrescati le mani nell’acqua.
Guardala un po’
com’è fresca e lucente
la sorgente;
senti che suono. . .
che ti addolcisce l’anima.
Ma se vuoi bere
qui non c’è bicchiere;
se vuoi far giungere le labbra fino all’acqua
chinati e inginocchiati,
poni la fronte a terra
così come fa chi prega Dio.
La bbanda d’Agnéunə
Arru pajésə mójja andicamèndə
štava na bbànda bbénə ammajəštrèata;
sunèava prassìe vùonə veramèndə
e a tuttə lə mègliə fèštə éva chjamèata.
La vərtà durèttə picca: nghélla bbanda
chirə bbrav’e valèndə sunatìurə
vulévanə èssə tuttə capəbbanda.
Ru maéštrə éva bbandišta issə pìurə:
sunava tandə vùonə ru bbumbardóinə
chə rə facéva parlèa. Facéva parlèa
ru bbassə ru capəbbanda. Évanə fóinə
tutt’e ddu, ma nzə putévanə suppurtèa.
ìern’a sunèa nu jurn’a cértə vójjə:
e léuchə ru capəbbanda, pə dəspìettə
də ru maéštrə chə vuléva cumbarójjə,
facèttə na štécca. Quìrə sə n’addunèttə,
rə uardèttə tùort’e dòppə nitt’e chjìerə
chə ru sùonə də ru bbumbardóinə, jə dəcèttə:
«Có tó malica tìa zampugnèarə!».
Quìrə ch’éva fatta la štécca rə capèttə
dissə arraìetə: «Zampugnèarə sci tu»
e pó sunannə chə ru bbassə arrəspunnèttə:
«Pə la Majèlla ngə vénghə cchjù».
E pó acchjappèttə la vójja e sə nə jèttə.
Supèrbia, prəsunziéunə, ggəlusójja
rə facévanə arvəndèa gné chìen’e ghèttə.
La bbanda llappérlà mmésə alla vójja
pə chélla litə ššiòima sə sfaššèttə.
La banda di Agnone
Al mio paese anticamente
c’era una banda ben ammaestrata;
suonava davvero bene
ed era chiamata alle migliori feste.
In verità durò poco: in quella banda
quei bravi e valenti suonatori
volevano essere tutti capibanda.
Il maestro era anche lui bandista:
suonava tanto bene il bombardino
che lo faceva parlare. Faceva parlare
il basso il capobanda. Erano bravissimi
entrambi, ma non si potevano sopportare.
Un giorno andarono a suonare in un luogo, e lì il capobanda per dispetto
del maestro che voleva fare bella figura,
fece una stecca. Quello se ne accorse:
lo guardò e dopo chiaramente
con il suono del bombardino gli disse:
«Ti maledica Dio zampognaro!».
Quello che aveva fatto la stecca lo capì
disse inquietato: «Zampognaro sei tu»
e poi suonando il basso rispose:
«Per la Maiella non ci vengo più».
E poi se ne andò.
Superbia, presunzione, gelosia,
li facevano diventare come cani e gatti.
La banda lì per lì in mezzo alla strada
per quella stupida lite si sfasciò.
Sə cùocənə lə sagnə e tacchìunə
Sóttə alla ciummənòira šta vullènnə
ru cuttrìellə chə sémbra nu vapéurə;
la mamma chə lə jənèštrə št’attəzzènnə,
ru suchə ruššə bbubbəjajja e ch’addéurə!
Gna s’amménanə lə sagnə tə sìendə:
«Ué, fòrza chə ru fùochə, ména addó vóllə;
abbèada ca s’ammagliòccanə, štattə attìendə».
La nònna chə na rəsélla quàndə sbóllə:
«Currə v’a chjudərə la pòrta, citrə mójja»,
dicə arru cəninnə chə córrə puvərìellə,
ma s’arrannùvəla e parə ca jə sa rójja
gna sə n’addéuna ca ride ónguvìellə.
E gna la mamma rədènnə purə éssa
jə dóicə: «Sci jìut’a chjudərə la pòrta
pə nə nfa scappà lə sagnə: sci fféssa!
N’andra vòlda ng’arcapətèa štattə accòrtə».
Ma nn’é cubbèllə. Mó canda ru cuttrìellə,
lə jənèštrə spàranə ch’é na uəlójja.
Quàndə arriva la spèasa, o cóm’é bbìellə!
Tuttə quèndə s’allùmanə d’alləgrójja.
Si cuociono le “sagne a tacconi”*
Nel paiolo, sul fuoco del caminetto, sta bollendo
l’acqua e sembra una locomotiva a vapore;
la mamma sta ravvivando la fiamma con le ginestre,
il sugo rosso bolle borbottando e che odore!
Quando si mettono le “sagne” senti dire:
«Ué, dai con il fuoco, butta dove bolle
stai attento a non farle attaccare tra loro».
La nonna, con una risatina, quando l’acqua
bollendo fuoriesce dalla pentola:
«Corri vai a chiudere la porta bimbo mio»,
dice al fanciullo che corre poverino,
poi si turba e pare resti dispiaciuto
quando si accorge che tutti ridono.
E quando la mamma ridendo anche lei
gli dice: «Sei andato a chiudere la porta
altrimenti scappavano le “sagne”: sei fesso!
Un’altra volta non ci ricascare, stai attento».
Ma non è niente. Ora canta il paiolo,
le ginestre scoppiettano ed è un piacere.
Quando arriva la zuppiera è bello!
Tutti quanti si illuminano di allegria.
*Pasta sfoglia tagliata a piccoli pezzi più o meno trapezoidali.
La ciummənòira e rru tèrmusəféunə
Nu bbèllə jùrnə ru tèrmusəféunə
chə la ciummənòira facèttə ru spacchéunə,
dəcèttə ca issə éva luštr’e lucèndə
e chélla nàira, éva vrétta e fətènda.
La ciummənòira nzə scumbənnèttə,
ma na rəspòšta azzəcchèata facèttə;
dissə: «Mó sci nnèatə, é picca chə chìembə,
mbécə ji cambə darrə tìembə də rə tìembə.
La casa ricca schitta arrəschìellə
ji ténghə ru fùochə pə tuttə rə puvərìellə».
Da ch’arru munnə la casa ajjə scallèata
fùochə appəccìetə chə la préta fuchèata
o chə ru ləmàinə, ma ricch’e puvərìellə,
alla bbacucca o déndrə arru caštìellə,
énə truuàta la scèmma də Ddójja
la scèmma bbèlla pə mèrətə mójja.
Arru palazzə o alla chèasa puvərèlla
la ciummənòira é la cósa cchjù bbèlla.
Lóchə mamma fa vóllə ru cuttrìellə
e cócə lə sagnə pə rə quatrarìellə,
attórn’a éssa arraccónda mammélla
də la prəngəpéssa la štòria cchjù bbèlla:
l’órchə, ru maghə, ru bbruttə sərpèndə.
Rə citrə ajjéprənə cértə ùocchjə lucèndə;
sə sònnanə ru cìelə addó vólanə lə fèatə
pringəpə azzurr’e caštìellə ngandèatə.
La ciummənòira é nu sandə curnicchjə,
la ggèndə dicə ch’é n’annicchjə
addó rə mùortə sə vìen’a fərmèa
e la catòina nzə pó trəttəchèa.
Allə sé də jənnèarə chə na bbélla sacchétta
vé la bbéfana e arrégnə la calzétta;
lóchə sótt’a mé la vècchja graššiàusa
a ógne cətrillə arìela caccàusa.
Fišca la vùoria o ména ru pəlvizzə
féra ru vìendə o càlanə lə štizzə,
avvàrranə lə pòrtə, chjìusə lə fənèštrə,
nu bbèllə ciùoccə, du léna e ddu jənèštrə
déndrə alla casa é na fèšta bbəèata
grùoss’e cəninnə la mìenə allunghèata,
vəcinə alla scèmma bbèllə cundìendə
šténə arrəštrittə tuttə rə parìendə.
Chi s’ó magnìe du tacchətèllə sapróitə
pósa ècch’a mé la ratiglia o ru spóitə;
cacché muccrill’e a cuvìellə jə nə mbòrta
ca pəlvərizza dafórə alla pòrta.
Pùozzə šta bbùonə ué tèrmusəféunə!
ma j’arcanóššə ca ajjə raggéunə:
arru palazzə o alla chèasa puvərèlla
la ciummənòira é la cósa cchjù bbèlla.
E accuscì la štòria fənèttə
e rru tèrmusəféunə nnə spəpətəjèttə.
Il camino e il termosifone
Un bel giorno il termosifone
si vantò nei confronti del caminetto,
disse che lui era lucidissimo
e quello nero, sporco e fetente.
Il caminetto non si scompose
ma fece una risposta azzeccata;
disse: «Sei nato da poco
mentre io sono qui dal tempo dei tempi.
Solo la casa dei ricchi riscaldi
io ho il fuoco per tutti i poverelli».
Da quando al mondo la casa ho scaldato
fuoco acceso con la pietra focaia
o con il fiammifero, ma ricchi e poveri,
in una bacucca o nel castello,
hanno trovato la fiamma di Dio,
la fiamma bella per merito mio.
Nel palazzo o nella casa poverella
il camino è la cosa più bella.
Lì la mamma fa bollire il paiolo
e cuoce “le sagne” per i bambini,
la nonna racconta intorno al camino
la storia più bella della principessa,
l’orco, il mago, il brutto serpente.
I bimbi spalancano gli occhi lucenti;
sognano il cielo dove volano le fate
principi azzurri e castelli incantati.
Il camino è un santo angolo;
la gente dice che è come un piccolo spazio
dove i morti si vanno a fermare
e la catena non si può muovere.
Il sei gennaio con un bel sacco
arriva la befana e riempie la calzetta;
giù da me quella vecchia generosa
a ogni bimbo regala qualcosa.
Fischia la borea, c’è una tormenta di neve
soffia il vento o piove,
serrate le porte, chiuse le finestre
un bel ciocco, legna e ginestre,
dentro casa è una festa beata
grandi e piccini con la mano allungata,
vicino la fiamma contenti
sono riuniti tutti i parenti.
Chi vuol mangiare le costolette saporite
pone qui la graticola o lo spiedo;
qualche sorsetto e a nessuno gliene importa
che c’è la tormenta fuori la porta.
Possa stare bene termosifone!
devi riconoscere che ho ragione:
nel palazzo o nella casa poverella
il camino è la cosa più bella.
E così la storia finì
e il termosifone si azzittì.
Chìa fu ru próimə
Quàndə Crəštòfərə Culómbə jèttə
all’Amèrəca, nu jurnə, pə sapajjə
chə succədéva lóchə attórnə, sə facèttə
na passəìeta. Jèttə pə vədajjə,
štàvanə ddu carvunìerə cutəjènnə
chə nu vəlangiàun’a pəsà carvìunə
e rru marchə iva ngima currènnə.
Crəštòfərə s’avvəcənètt’a ìunə
e addumannèttə: – Chi və c’à purtatə
ècchə ru dəjèvrə? – Chirə j’arrəspunnìernə:
– Nu sémə də Capracotta, émə passatə;
passamə sèmbrə, jémə purə arru mbìernə.
Culómbə, puvərìellə, n’armanèttə.
Sə štrəquələjèttə l’ùocchjə, nə nsapàiva
ssə štava all’èrta o durmóiva. Dəcèttə:
– Nnə mə nə pòzzə fa capacə, crədàiva
ca prima də mé ngéva štatə cuvìellə;
cómə étə fatt’a mənì vurrìa sapajjə.
Ssə c’arpènzə mə sə vòlda ru cərvìellə.
Dòppə na nzégna ardəcèttə: – Allə bbarchə majjə
étə mənutə annascùoštə certamèndə.
Chirə na bbèlla rəsèata sə facìernə;
rədènniə mbaccia jə tənìernə mèndə
e dəcìernə: – Ma fuššə Patrétèrnə!
Pózzə šta bbùonə Crəštòfərə! Arrəvèmmə
ècchə vində ènnə fèa chə nu bbarchéunə
crədènnə də èssə rə próimə. . . pó vədèmmə
ca ggià ci štàvanə rə callarìerə d’Agnéunə.
Chi fu il primo
Quando Cristoforo Colombo andò
in America, un giorno, per sapere
cosa gli avveniva intorno si fece
una passeggiata. Poté così vedere
due carbonai che si davano da fare
con una grossa bilancia a pesare carboni
e il romano saliva su velocemente.
Cristoforo si avvicinò a uno di loro
e chiese: – Chi vi ci ha portato
qui il diavolo? – Quelli gli risposero:
– Noi siamo di Capracotta, siamo passati,
passiamo sempre, andiamo anche all’inferno.
Colombo, poveretto, rimase di stucco.
Si stropicciò gli occhi, non sapeva
se stava in piedi o dormiva. Disse:
– Non posso capacitarmi, credevo
che prima di me non c’era stato nessuno,
vorrei sapere come avete fatto ad arrivarci.
Se ci ripenso mi dà di volta il cervello.
Dopo un po’ ridisse: – Nelle mie barche
siete venuti nascosti certamente.
Quelli si fecero una bella risata
e ridendogli in faccia lo guardarono
e dissero: – Credi di essere il Padreterno!
Che tu possa stare bene Cristoforo! Arrivammo
qui venti anni fa con un barcone
credendo di essere i primi. . . poi vedemmo
che già c’erano i calderai di Agnone.
Ru palléunə e la zappa
Ru palléunə chə na pədèata arrəvèttə
déndr’a na ràsəra e la zappa truuèttə.
La zappa jə dəcèttə: «Gna sci bbìellə!
vìat’a té, sci ttunnə e zumbarìellə
ma ndə sa rójja c’addó šté fərmèatə
ógnunə córr’e t’azzécca pədèatə?».
Arrəspónnə ru palléunə chjinə də vìendə:
«Ji d’avé pədèatə só cundìendə:
vədènnəmə vulà accuscì tunnə
sémbra ca sə mbazziššə tuttə ru munnə.
Quàndə mə nzàccanə déndrə allə pòrtə
la pazzójja arvènda cchjù ffòrtə,
ndannə rə təfìusə allùccanə gné mmèttə
zómbanə pə d’aria e sónanə trumbéttə,
sə tùorcənə gné ssìerp’a vraccia alzèatə
e spissə fénə pur’a cundəllèatə;
rə ggiùvənə cchjù ffòrtə chə lə pədeàtə
chə dìen’a mé fìenə sòld’a palèatə».
La zappa puvərèlla n’armanèttə
štèttə na nzé e pó j’arrəspunnèttə:
«E prùopria lvàirə ca la sórtə é cəchèata
tu sci bbén višt’e ji só dəsprəzzèata
tu pùortə la dəscòrdia tra la ggèndə
mbécə ji pòrtə lə pèan’a tuttə quèndə.
Pə mé la tèrra é štàta zappèata
e la ggèndə də ru munnə ajjə sfamèata
mó tìenə rə caššìunə chjinə də grèanə
chə la grazia də Ddójja e lə peànə
e angóra lə vuttə chjénə də vóinə
e chéllə chə cala pə ru cannaróinə
vénə alla lucə pə mèrətə mójja
e də quìrə chə m’abbraccia e chə fatójja
chə mé alla mìenə camba alla jurnèata.
Pòvər’a mé só prùopria sfurtunèata!».
Ma chéllə chə pə mé é prassìe bbruttə
só rrə dəsprìezzə chə mə fìenə tuttə,
ssə nu študèndə nə mbassa tə sìendə:
«La zappa t’aspètta» dicənə rə parìendə,
ssə nu maštrə fatəjènnə fa rə cialìunə:
«Vattən’a zappà» jə dicə ognìunə.
Manghə ssə la zappa fóssə la vrəógna
e chi zappa tənéssə la rógna.
La ggənərazziéunə néuua s’é mbazzìuta
la mésa canna l’à prùopria pərdìuta.
Ru dəscurzə fənèttə ca nu uagliéunə
currènnə sə purtèttə ru palléunə.
Il pallone e la zappa
Il pallone con una pedata arrivò
e dentro un solco dei campi la zappa trovò.
La zappa gli disse: «Come sei bello!
beato te sei tondo e saltellante
ma non ti dispiace che dove sei fermo
ognuno corre e ti colpisce con le pedate?».
Risponde il pallone borioso:
«Io di avere calci sono contento:
vedendomi volare così tondo
sembra che impazzisce tutto il mondo.
Quando mi infilano dentro le porte
la pazzia diventa più forte,
allora i tifosi gridano come matti
saltano in aria e suonano le trombe,
si contorcono come serpenti a braccia alzate
e spesso fanno pure a coltellate;
i giovani più forti con le pedate
che mi danno, guadagnano soldi a palate».
La zappa poverina rimase di stucco;
aspettò un po’ e poi rispose:
«È proprio vero che la sorte è cieca,
tu sei ben visto e io sono disprezzata,
tu porti la discordia tra la gente,
invece io porto il pane a tutti.
Per me la terra e stata zappata
e la gente del mondo ho sfamata
ora hanno i granai pieni di grano
con la grazia di Dio e il pane
e ancora le botti piene di vino
e tutto quello che si mangia
vengono alla luce per merito mio
e di chi mi abbraccia e lavora
con me in mano vive alla giornata.
Povera me sono proprio sfortunata!».
Ma quello che per me è brutto
sono i disprezzi che mi fanno tutti,
se uno studente non è promosso senti dire:
«La zappa ti aspetta» dicono i parenti;
se un mastro lavorando fa errori grossolani:
«Vai a zappare» gli dice ognuno.
Neanche se la zappa fosse la vergogna
e chi zappa avesse la rogna.
La nuova generazione è impazzita
e il senno l’ha proprio perduto.
Il discorso fini perchè un ragazzo
correndo portò via il pallone.
Ru dèndə
Chjègnə ru quatrarìellə e sə lamènda
ca jə sə tréttəca ru dèndə.
Attórnə alla ciummənòira la sàira
tuttə pàrlanə də quìrə dənduccə.
Ru pòtrə dicə rədènnə: «Na tənaglia,
ca vùogliə tərìe ru dènd’a štu quatrèarə».
Allóra tuttə quèndə fénə mbégna,
ca jéna tərìe ru dèndə veramèndə
e rədènnə la mittənə ngrəmənèala.
Chə ddu štizzə lucèndə mbizza all’ùocchjə,
chjègn’e róidə ru quatrarìellə.
Sə n’é ddunèatə ca chirə fìenə pə bbrulla.
M’arcumènza a cutəjé chə ru dèndə:
cə méttə ru ditə mbaccia e rə dəllazza;
dòppə ciarvà chə la lénga
e jə dà n’andra bbèlla trəttəchèata,
pó cutəjajja angóra chə lə dàita,
findandə chə ru dèndə sə nə casca.
La sórə majéurə r’accarézza e dóicə:
«T’é cadìutə ru primə dèndə,
ssə rə ìettə arru cacciunìellə
t’arnaššə ru dèndə də cùonə;
ssə rə ìettə arru muscillə
t’arnaššə ru dèndə də uàttillə.
Ma ssə rə mittə alla cavìuta
e cə rə fé šta quaranda jurnə,
c’artrùovə ru dèndə d’éurə;
pó ssə rə mittə arru bbəcchìerə,
addəmanə cə trùovə cinguànda lóirə».
Róidə ru quatrarìellə chə la vócca apèrta
ru pòtrə jə dà apprèttə: «Aló, aló,
té na fənèštra apèrta juštə mmìesə».
Allóra ru uagliéunə chjudə la vócca
e pə la rajja abbòtta lə maššéllə.
All’uldəm’àura pósa ru dənduccə
sóprə alla ciummənòira
rə créupə chə nu bbəcchìerə
e sə v’a ddurmójjə.
La matóina ru dèndə ngi šta cchjù
e a quìrə pòštə ci štìenə cinguànda lóirə.
Il dente
Piange il bambino e si lamenta
ché gli si muove il dente.
Intorno al caminetto la sera
tutti parlano di quel dente.
Il padre dice ridendo: «Le tenaglie,
che voglio tirare il dente a questo bambino».
Allora tutti fingono
che devono davvero tirare il dente
e ridendo esagerano l’entità del fatto.
Con due lacrime lucenti agli occhi,
piange e ride il bambino.
Si è accorto che quelli fanno per celia.
Ma ricomincia a molestare il dente:
ci mette il dito vicino e lo muove;
poi ci torna con la lingua
e gli dà un’altra bella smossa,
poi ci riprova con le dita,
fino a quando il dente cade.
La sorella maggiore lo accarezza e dice:
«Ti è caduto il primo dente,
se lo butti al cagnolino
ti rinasce il dente di cane;
se lo butti al micino
ti rinasce il dente di gattino.
Ma se lo metti nella buca
e ce lo fai stare quaranta giorni
ci troverai il dente d’oro;
poi se lo metti sotto un bicchiere
domani ci troverai cinquanta lire».
Ride il bambino con la bocca aperta:
il padre lo motteggia: «Alò, alò,
hai una finestra aperta proprio in mezzo».
Allora il ragazzo chiude la bocca
e per il dispiacere gonfia le guance.
All’ultima ora posa il dente
sopra il caminetto
lo copre con un bicchiere
e va a dormire.
La mattina dopo il dente non c’è più
e al suo posto ci sono cinquanta lire.