Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Mercede Di Niro
Angiolina Mastronardi
Angiolina Mastronardi
Maria Nicola Mastronardi
Le ndòcce
Domenico Meo
CULTURA POPOLARE
Pannunzio è morto a Chieti il 19 maggio 2020.
Alba e nnə nn’alba
Alba e nnə nn’alba: ngima alla mundagna,
na sfumatìura róššia
sə méštəca chə lə schìurə də ru cìelə. . .
Déndrə alla massarójja štunacata
dùormənə spənzəratə rə uaglìunə:
nu vascə, lìeggə gné na farfalla,
jə dà ru pòtrə arr’ùocchjə.
Pó jə dicə alla mógliə: «Abbada a léurə!»
e sə la štrégnə fòrtə fòrtə mbiéttə.
Pəštènnə frónnə ggiàllə ammatassatə
nzìembra alla tèrra mbóssa, sə nə va:
sə pòrta na valóicia e rru dəlàurə.
Alba e non alba
Alba e non alba: in cima alla montagna,
una sfumatura rossa
si mescola con l’oscurità del cielo. . .
Dentro la masseria stonacata
dormono spensierati i bambini:
un bacio, lieve come una farfalla,
dà loro il padre sugli occhi.
Poi dice alla moglie: «Bada a loro!»
e se la stringe forte forte al petto.
Calpestando foglie gialle impastate
insieme alla terra bagnata, se ne va:
porta con sé una valigia e il dolore.
Dəlàurə
Quàndə na suffərènza, nu dəlàurə
la məsèria, la famə, la trəštézza
tuzzəranə alla pòrta də la casa,
tìettərə nzìembra a té, štattə quəjòitə,
nə nfa sapé a nəscìunə ca šté mmalamèndə:
alménə, accuscì, sùoffrə tu sóltandə. . .
Dolore
Quando una sofferenza, un dolore,
la miseria, la fame, la tristezza
picchiano alla porta di casa,
tienili insieme a te, stattene quieto:
non far sapere a nessuno che stai male:
almeno, così, soffri solo tu. . .
La sciàima
L’acqua curréva chjìera, e zitta zitta
passava sóttə all’archə dərru póndə:
sə vədéva ru funnə dərru scìumə,
mórrə də péššə e prétə bbiànghə e liššə.
Ru sólə nnargəndava la cambagna
e l’aria éva seròina e prufumata.
Ma pó ddu nuvəlìunə cumbariérnə
lundanə, pròpria mbunnə alla chjanìura. . .
Trəmèttə chə nu tuónə la natìura,
dòppə nu lambə chə šchiarèttə l’aria
pə n’attəmə; e n’acqua fitta fitta
cumənzèttə a calà alla scatənata.
Ru scìumə pərdèttə tutta la chjarézza
e sə məttèttə a fa ru prəputèndə,
chə l’acqua ndruvədata dalla sciàima.
La fiumana
L’acqua correva chiara, e zitta zitta
passava sotto l’arco del ponte:
si vedeva il fondo del fiume,
gruppi di pesci e pietre bianche e lisce.
Il sole inargentava la campagna
e l’aria era serena e profumata.
Ma poi due nuvoloni comparvero
lontano, proprio in fondo alla pianura. . .
Tremò con un tuono la natura,
dopo un lampo che schiarì l’aria
per un attimo; e l’acqua fitta fitta
cominciò a scendere prorompente.
Il fiume perse tutta la limpidezza
e si mise a fare il prepotente,
con l’acqua intorbidita dalla fiumana.
Ggià vólanə ləndrunə e rundənèllə
Rə scìurə də lə mìendrə só sbucciàtə.
Mmìesə alla jèrva, angóra ngiallóita,
s’affacciànə cundèndə lə vəjéulə.
Ru sólə é callə, e all’aria prufumata
ggià vólanə ləndrunə e rundənèllə.
Pasqua šta pə la vójja,
purtànnəcə na nèjja də rəcùordə:
la səttəmmana sanda; rə səpulcrə
chə rə tìeštə də granə e də ləpóinə;
la fólla də lə fémmənə arru furnə
pə còcərə sciadàunə e chəchəruózzə;
lə cambanə attaccatə; rə uaglìunə
chə chjèmanə alla méssa
ggərènnə racanèllə,
cónghə e cuttrìellə luccəchèndə a séulə.
Ru səlènziə ru vìérnə sə n’é jìutə,
pə fa nanzé də larghə all’alləgrójja.
Già volano rondoni e rondinelle
I fiori dei mandorli sono sbocciati.
In mezzo all’erba, ancora ingiallita,
si affacciano contente le viole.
Il sole è caldo, e per l’aria profumata
già volano rondoni e rondinelle.
Pasqua sta arrivando,
portandoci una nebbia di ricordi:
la settimana santa; i sepolcri
con i vasi di grano e di lupini;
la folla delle donne al forno
per cuocere fiadone e panettone;
le campane legate; i bambini
che chiamano alla messa
girando raganelle,
conche e paioli luccicanti al sole.
Il silenzio dell’inverno se n’è andato
per fare un po’ di largo all’allegria.
Nu palazzə də pajòisə
Arrétə allə fənèštrə ru palazzə,
cértə sérə də vìernə,
chə la cambagna tutta gghjanghəìeta
də nòivə dalla vallə alla mundagna,
ji vədéva na faccia ngialanóita
chə ddu ùocchjə stətùotə, mbauróitə:
l’uldəmə dəscəndèndə rə səgnìurə
chə trəmava də friddə, e štava sùolə
davéndrə a nu štanzéunə štunacatə,
addónda évanə armaštə
nu liéttə a bbaldaccóinə,
na tàura, na séggia e nu štóipə
chə cacché libbrə tuttə mbulvəratə.
Mó, vìecchjə e štruttə, sénza rə cafìunə
a purtà lattə, granə, éuua, gallóinə
e ógne aldra grazia chə mannava Ddójja,
aspəttava la mòrtə, zittə zittə,
gné nu cəlluccə chə ndé chi rə mbizza.
Un palazzo di paese
Dietro le finestre del palazzo,
certe sere d’inverno,
con la campagna tutta imbiancata
di neve dalla valle alla montagna,
io vedevo una faccia ingiallita
con due occhi spenti, impauriti:
l’ultimo discendente dei signori
che tremava di freddo, e stava solo
dentro uno stanzone stonacato
dove erano rimasti
un letto a baldacchino,
una tavola, una sedia e un armadio
con qualche libro tutto impolverato.
Ora, vecchio e distrutto, senza i contadini
a portare latte, grano, uova, galline
e ogni altra grazia che mandava Dio,
aspettava la morte, zitto zitto,
come un uccellino senza l’imbeccata.
Nu vìecchjə maštrə
Nu vìecchjə maštrə, arrétə a na vətróina,
sə védə angóra, céttə, ógni matóina:
davéndrə la pətòica, mbulvərata
cóm’e na cósa armašta abbandunata.
Fa cacché calzungillə, o na ggiacchétta;
e chéuscə chjénə chjìenə, sénza frétta.
Nə ndé nu lavurandə, ndé nəscìunə
chə j’arrégnə ru fìerrə də carvìunə
o jə fa, arru vəštóitə də nu spéusə
o a na zzəmarra, tuttə lə bbərtéusə.
Próima chélla pətòica mbulvərata d
a tanda lavurèndə év’affullata
sóttə Natalə, fin’a mésanòttə
štàvanə a méttə pundə, a fa cappòttə.
Ma pó la cunfəzziéunə fu mməndata
e l’artə fu dəštrutta e səttərrata;
ca ognìunə s’accattava ru vəštóitə
davéndrə arru nəgòziə, ggià cuscióitə.
Tu vìecchjə maštrə, chə té uttand’ènnə,
fatijə angàura, ndə sci vulutə arrènnə;
ma tə tréma la mìenə mèndrə chìuscə,
e tə chjìegnənə r’ùocchjə də naschìuscə.
Un vecchio mastro
Un vecchio mastro, dietro una vetrina,
si vede ancora, presto, la mattina:
dentro la bottega impolverata
come una cosa rimasta abbandonata.
Fa qualche pantalone, o una giacca;
e cuce piano piano, senza fretta.
Non ha un lavorante, non ha nessuno
che gli riempia il ferro di carboni
e gli faccia, al vestito dello sposo
o a una zimarra, tutte le asole.
Prima quella bottega impolverata
da tanti lavoranti era affollata
sotto Natale, fino a mezzanotte
stavano a mettere punti, a fare cappotti.
Ma poi la confezione fu inventata
e “l’arte” fu distrutta e sotterrata;
perchè ognuno comprava il vestito
dentro il negozio, già cucito.
Tu vecchio mastro, che hai ottant’anni
lavori ancora, non ti sei voluto arrendere;
ma ti trema la mano mentre cuce,
e ti piangono gli occhi di nascosto.
Sulətudənə
Éva lónga la vójja, tandə lónga,
chə nu dərrupatìurə a nu quàrtə.
Ngə štava nu pədalə, nanzé d’ómbra.
Cacché tòppa də jèrva ngiallóita
sə vədéva ógne tandə pə lə mòrgə:
na mundagna chə quàscə arriva ngìelə,
abbrəsciùota darru sólə chə ll’allìuma. . .
Nu cùonə, sólə sùolə, ualəjènnə,
mbazzìutə dallə callə va currènnə:
cèrca na nzé də frischə e nnə nə tréuua;
cèrca na nzégna d’acqua ca té sòita,
ma d’acqua ngə nə šta. . .
Sùolə e spərdìutə
córrə ru cùonə ngima alla mundagna:
nə nza ca cchjù va ngióima e cchjù té sòita,
mèndrə l’acqua šta mbunnə alla vallata;
nə nza ca cchjù va ngióima e cchjù šta sùolə. . .
Solitudine
Era lunga la strada, tanto lunga,
con un dirupo a un lato.
Non c’era un albero, un po’ d’ombra.
Qualche ciuffo di erba ingiallita
si vedeva ogni tanto tra le rocce:
una montagna che arriva quasi in cielo,
bruciata dal sole che la illumina. . .
Un cane, solo solo, ululando,
impazzito dal caldo, va correndo:
cerca un po’ di fresco e non lo trova;
cerca un po’ d’acqua perchè ha sete,
ma d’acqua non ce n’è. . .
Solo e sperduto
corre il cane in cima alla montagna:
non sa che più va in cima e più ha sete,
mentre l’acqua sta in fondo alla vallata;
non sa che più va in cima e più sta solo. . .
Štéllə
J’évanə dittə ca pə tuttə quèndə
cə šta na štélla ngìelə: ru uagliéunə,
quàndə ru cìelə sə facéva schìurə
sə məttéva a uardà fissə lə štéllə. . .
Cóm’évanə lucèndə! Évanə bbèllə!
Səmbràvanə bbrəllèndə!
Chisà addó šta la štélla
chə luccəca pə mé tuttə lə sàirə?
s’addumannava. . . E mó chə rə capillə
jə s’énə fattə gghjènghə
la va truuànnə angóra, chélla štélla,
facènnəsə la sòləta dumanda. . .
Stelle
Gli avevano detto che per tutti quanti
c’è una stella in cielo: il bambino,
quando il cielo si faceva scuro
si metteva a guardare fisso le stelle. . .
Come erano lucenti! Erano belle!
Sembravano brillanti!
Chissà dove sta la stella
che luccica per me tutte le sere?
si domandava. . . E adesso che i capelli
gli sono diventati bianchi
la va cercando ancora, quella stella,
facendosi la solita domanda. . .
Appéna dòmmésiurnə
Lugliə: ru sólə appiccia la rəštóccia; e lə cəcalə, abballə pə ru còllə, cungèrtanə e nə ndróvanə l’accòrdə mbazzitə darru séulə chə t’afféuca. Pə ru pajòisə, appéna dòmmésiurnə, parə ca nə ngé rmaštə cchjù cuvìellə.
Na vècchja, chə té mmìenə na granara, s’affaccia e dà n’allucchə allə gallóinə chə štìenə pə lə granə, chə s’assìuca, štisə sópra alla racana, arru séulə.
Appena dopopranzo
Luglio: il sole accende le stoppie;
e le cicale, giù per il colle,
concertano e non trovano l’accordo
impazzite dal sole che ti soffoca.
Per il paese, appena dopopranzo,
pare che non ci sia rimasto nessuno.
Una vecchia, che ha in mano la scopa,
si affaccia e richiama le galline
che stanno sul grano, che si asciuga
al sole, steso sul telone di tessuto.
Na matóina céttə
S’é fattə jùornə ngima a Selvachjìena
cumènz’a šši ru séulə chjénə chjìenə.
Canda ru uàllə, chjègnə nu uagliéunə
r’à rrəsbəglìetə ru pòtrə ch’é caféunə.
S’abbìanə lə primə bbəcəcléttə,
sə sèndə nu rəmmàurə də carréttə.
Šta ggià pə l’ùortə Ndògnə l’urtəlanə,
mèndrə la mógliə št’ammassannə lə panə.
A Sandə Marchə, Piétrə ru furnarə
dicə bbóngiórnə a Pèppə ru ramarə.
Nəchéula ru mmaštarə ggià fatójja,
ru sacrəštanə é jutə arrəsbəglìe Ddójja.
Ngiulóina “passellà”, la lavannara
lava la bbiangarójja alla gammara.
S’abbójja la curriéra lóchə mbunnə
e pòrta rə cafìunə pə ru munnə:
na vècchja chə s’appójja a nu tərtìurə
s’assìuca r’uócchjə chə ru maccatìurə;
e mèndrə chjègnə dicə: “Addójja, addójja”
abbada! štatt’attiéndə, figliə mójja!
Una mattina presto
Si è fatto giorno su a Selvapiana
comincia a sorgere il sole, piano piano.
Canta il gallo, piange un bambino
lo ha svegliato il padre che è contadino.
Si avviano le prime biciclette,
si sente un rumore di carretti.
É già nell’orto Antonio l’ortolano,
mentre la moglie sta impastando il pane.
A San Marco, Pietro il fornaio
dice buongiorno a Giuseppe il ramaio.
Nicola il bastaio già lavora,
il sagrestano è andato a svegliare Dio.
Angiolina detta “passellà”, la lavandaia
lava la biancheria alla levatrice.
Si avvia la corriera lì in fondo
e porta i contadini nel mondo:
una vecchia che si appoggia a un paletto
si asciuga gli occhi con il fazzoletto;
e mentre piange dice: “Addio, addio”
bada! stai attento, figlio mio!
Vəndunéura
É vəndunéura. Séuna na cambana.
L’orlòggə də la chjèzza vattə l’éura.
Sə fa la créucə Émiglia “matrəcana”
chə štava ləttəchènnə chə la néura.
Pasquàlə ru ramarə, mbaccia a séulə
à missə arrassəcùo cuttrìelle e tóinə.
Na vəcchjarèlla arréndra lə lənzéula
sə n’arvìenə alla štalla lə gallóinə.
Nu vəndarìellə fa rralzà la cama
chə št’amməcchjùota nnènd’a na pagliòira,
nu pùorchə rulla e dicə ca té fama.
Sə sìendənə rə mègliə alla ramòira.
Rə passarìellə, ngima a nu pədalə,
tuttə arraunóitə, štìenə a chjacchjarìe,
nu uagliéunə arrabbócca l’anəmala,
ngambagna štìenə angóra a fatəìe.
É vəndunéura; ma nzé fattə nòttə:
cə vó paricchjə prima də lassà.
Mó r’éma fa n’òndrə pəzzòttə c
h’addəmanə pó s’ara arcumənzà.
Ventunora*
É ventunora. Suona una campana.
L’orologio della piazza batte l’ora.
Si fa la croce Emilia detta “matrəcana”
che stava litigando con la nuora.
Pasquale il ramaio, al sole,
ha messo ad asciugare paioli e tine.
Una vecchietta rientra le lenzuola
tornano alla stalla le galline.
Un venticello alza la pula
che è ammucchiata innanzi al fienile,
un maiale grugnisce e si lamenta chè ha fame.
Si sentono i magli alla ramiera.
I passerotti, su un’albero,
tutti riuniti, stanno “parlando”,
un bambino richiama gli animali al pascolo,
in campagna ancora lavorano.
É ventunora; ma non si è fatto notte:
ci vuole molto prima di lasciare il lavoro.
Dobbiamo lavorare un altro pezzo di terra
che domani, poi, si deve ricominciare.
*Ventunesima ora, si suona tre ore prima del tramonto e a secondo delle stagioni dalle 14 alle 17; la campana batte 33 rintocchi in ricordo dell’età di Gesù che morì all’ora nona del giorno, ossia tre ore prima del tramonto; dal XIX secolo in Italia abbiamo l'ora alla francese che si conteggia da mezzanotte a mezzanotte; prima di tale periodo vigeva l’ora all’italiana, che andava da tramonto a tramonto; tale sistema si è conservato pressappoco fino ai giorni nostri, infatti per i più anziani le v. sono le ore ventuno a partire dal tramonto del giorno prima. Ad Agnone annunciare le ventunora è prerogativa della chiesa dell’Annunziata; il suono della campana maggiore della chiesa del Carmine veniva accolto con un segno di croce e qualche preghiera e segnalava, soprattutto al contadino, che mancavano circa tre ore al tramonto.